Ný bók um sögu samkynhneigðra og hinsegin baráttu á Íslandi verður kynnt á Menningarnótt, laugardaginn 22. ágúst. Bókin heitir Queering Iceland: Activism and the Politics of Public Pedagogy, 1975–2000 og er eftir Jón Ingvar Kjaran, Mohammad Naeimi og Þorvald Kristinsson.
Hún kom út hjá Palgrave Macmillan í vor og er á ensku. Í stað þess að rekja einfaldlega röð áfanga og lagabreytinga beina höfundarnir sjónum að því hvernig viðhorf samfélagsins breyttust smám saman – og að þeirri vinnu sem lá að baki.
Þar skiptu ekki aðeins máli stóru sigrarnir sem rata í yfirlit sögunnar. Lítil blaðagrein, samtal við stjórnmálamann, fræðslufundur, bæklingur, mótmæli eða það eitt að hommi eða lesbía steig fram opinberlega gat líka fært málin áfram.
Og stundum gekk ekkert. Það voru líka ósigrar, þögn, mótstaða og vonbrigði.
Ekki bein leið frá fordómum til frelsis
Höfundarnir segja sjálfir að þeir vilji ekki segja kunnuglega sögu þar sem samkynhneigt fólk færist eftir beinni línu frá ofsóknum og niðurlægingu til samþykkis og virðingar.
Þeir vilja frekar skoða hvernig breytingarnar urðu í raun og hvað þurfti til að koma þeim af stað.
Sú nálgun kemur líka skýrt fram í ágripi kaflans um kyn- og kynferðispólitík á Íslandi frá 1920 til 2000. Þar er sérstaklega varað við því að lesa söguna sem beina og óhjákvæmilega leið til frelsis. Höfundarnir skoða meðal annars áhrif danskra laga og læknisfræðilegra hugmynda á það hvernig samkynhneigð var skilgreind og meðhöndluð á Íslandi.
Í kaflanum um stofnun Samtakanna ’78 er síðan meðal annars fjallað um áhrif sem íslenskir hommar og lesbíur sóttu til útlanda, ekki síst Kaupmannahafnar, áður en farið var að byggja upp skipulagt starf hér heima.
Að fræða heilt samfélag
Undirtitill bókarinnar er Activism and the Politics of Public Pedagogy, 1975–2000.
„Public pedagogy“ er ekki sérlega lipurt hugtak á íslensku. Í þessu samhengi er átt við fræðslu og mótun viðhorfa sem fer fram utan skólastofunnar – í fjölmiðlum, opinberri umræðu, útgáfustarfi, mótmælum, félagsstarfi og með því að fólk segir sjálft frá lífi sínu og reynslu.
Þetta var stór hluti af starfi fyrstu áratuga réttindabaráttunnar. Hommar og lesbíur þurftu ekki aðeins að berjast fyrir lagabreytingum heldur líka að koma sér inn í opinbera umræðu, svara fordómum og kynna samfélaginu annan veruleika en þann sem áður hafði verið ráðandi.
Fræðslan var því ekki aukaatriði við baráttuna. Hún var sjálf stór hluti hennar.
Á vef útgefandans er þessari nálgun lýst sem einum af meginkjörnum bókarinnar: höfundarnir skoða hinsegin baráttu sem samspil ólíkra athafna, atburða og reynslu sem saman höfðu áhrif á samfélagið.
Alnæmi, skápurinn og sýnileikinn
Bókin skiptist í níu meginkafla og tekur fyrir nokkra ólíka þætti sögunnar.
Heill kafli fjallar um HIV og alnæmisbaráttuna á Íslandi frá 1983 til 1996. Samkvæmt opinberu ágripi kaflans skoða höfundarnir þar ekki aðeins hlut heilbrigðisyfirvalda heldur einnig baráttufólks og HIV-jákvæðra sjálfra.
Smokkar og fræðslubæklingar eru þar hluti af sögunni, en líka baráttan gegn fordómum og sú viðleitni að fólk sem lifði með HIV fengi sjálft að hafa áhrif á umræðuna og þekkinguna sem varð til í kringum faraldurinn.
Annar kafli ber heitið Pedagogy of the Closet: Outreach and Activism og fjallar um skápinn, sýnileika, fræðslustarf og baráttu. Hér er sjónum meðal annars beint að því hvernig persónulegar frásagnir og það að koma opinberlega fram gátu orðið hluti af samfélagsbreytingunni.
Það er auðvelt í dag að gleyma hversu stórt skref það gat verið þegar einstaklingur steig fram undir nafni og sagði einfaldlega frá eigin lífi.
Bókmenntirnar líka hluti af sögunni
Síðasti meginhluti bókarinnar fer á nokkuð aðrar slóðir og fjallar um hinsegin bókmenntir sem hluta af þessari sögu.
Kaflinn ber heitið Queer Literature: A Heterotopic Pedagogical Space of Activism. Þar færist sjónarhornið frá skipulögðu félags- og baráttustarfi yfir í menningu og bókmenntir og það rými sem þær gátu skapað fyrir aðrar hugmyndir um kyn, kynhneigð og líf.
Þannig er hugmyndin um baráttu í bókinni víðari en aðeins starf félagasamtaka eða lagabreytingar. Menning, frásagnir og sýnileiki geta líka haft áhrif á það hvað samfélag telur eðlilegt, mögulegt eða jafnvel umræðuhæft.
Hvað merkir Queering Iceland?
Titillinn er ekki auðþýddur.
Ef Queering Iceland væri þýtt alveg bókstaflega yrði niðurstaðan eitthvað á borð við „að hinseginvæða Ísland“, sem segir íslenskum lesanda líklega ekki mikið og getur gefið ranga hugmynd.
To queer er hér notað í fræðilegri merkingu. Það felur í sér að skoða eitthvað frá hinsegin sjónarhorni, beina athyglinni að reynslu sem áður var jaðarsett eða ósýnileg og spyrja um hugmyndir og viðmið sem samfélagið hefur tekið sem sjálfsögðum hlut.
Titilinn má því frekar skilja sem tilraun til að skoða Ísland og íslenska sögu með reynslu og baráttu hinsegin fólks í forgrunni.
Ekki fyrsta nýlega bókin um þessa sögu
Queering Iceland kemur aðeins tæpum þremur árum eftir að Böðvar Björnsson gaf út Stráka úr skuggunum: Samhengið í sögu gay hreyfingarinnar.
Bækurnar fjalla að hluta um sama söguskeið en nálgast efnið á ólíkan hátt.
Í Strákum úr skuggunum rekur Böðvar sögu gay hreyfingarinnar frá litlu grasrótarstarfi til fjöldahreyfingar og styðst bæði við heimildir og minningar fólks sem lifði þessa tíma og tók þátt í baráttunni. Þar fær fólkið sjálft mikið pláss, en líka félagslífið, skemmtanalífið og menningarstarfið sem áttu stóran þátt í að skapa samstöðu.
Queering Iceland er annars konar bók. Hún er fræðilegri og höfundarnir nota hugtök og kenningar úr hinseginfræðum og félagsvísindum til að skoða sérstaklega hvernig baráttustarf, fræðsla, sýnileiki og opinber umræða höfðu áhrif á samfélagið.
Þær geta því verið áhugaverðar hlið við hlið. Böðvar nálgast hreyfinguna mjög mikið í gegnum fólkið, minningarnar og félagslífið, en Queering Iceland spyr frekar hvernig baráttan sjálf virkaði og hvernig henni tókst smám saman að breyta umræðunni og samfélaginu.
Það er líka bein tenging milli bókanna. Strákar úr skuggunum er meðal þeirra heimilda sem höfundar Queering Iceland vísa til í kaflanum um HIV og alnæmisbaráttuna.
Einn höfundanna lifði sjálfur hluta sögunnar
Höfundarnir þrír koma að viðfangsefninu úr ólíkum áttum.
Jón Ingvar Kjaran er prófessor við Menntavísindasvið Háskóla Íslands og hefur meðal annars unnið á sviði hinseginfræða og félagsfræði menntunar. Mohammad Naeimi er kennari og rannsakandi við sama svið og fæst meðal annars við kyn, stjórnmál og menntun.
Þorvaldur Kristinsson er sjálfstætt starfandi fræðimaður en hefur jafnframt langa sögu innan íslensku réttindahreyfingarinnar. Hann er fyrrverandi formaður Samtakanna ’78 og tók sjálfur þátt í ýmsum þeirra breytinga og átaka sem tímabilið í bókinni nær yfir.
Þannig mætast í verkinu fræðileg rannsókn og reynsla úr hreyfingunni sjálfri.
Útgáfuhóf á Menningarnótt
Queering Iceland: Activism and the Politics of Public Pedagogy, 1975–2000 er 258 blaðsíður og kom út hjá Palgrave Macmillan í lok maí.
Höfundarnir kynna bókina á Menningarnótt, laugardaginn 22. ágúst, í sal Samtakanna ’78 að Suðurgötu 3.
Útgáfuhófið stendur frá klukkan 16 til 18 og er öllum opið.
