Á gamalli ljósmynd frá upphafi 20. aldar situr ung kona við reiðhjól og horfir ákveðin í myndavélina. Konan er Ingibjörg Guðbrandsdóttir, betur þekkt sem Imba Brands – sund- og leikfimikennari í Reykjavík, kvenréttindakona og ein þeirra kvenna sem virðast hafa ákveðið snemma að fara sínar eigin leiðir.

Það var ekki sjálfsagt fyrir konu í Reykjavík um aldamótin 1900 að þeysast um bæinn á reiðhjóli. Árið 1904 voru aðeins um sex konur sagðar eiga reiðhjól í Reykjavík og hjólreiðar kvenna þóttu enn nógu nýstárlegar til að rata í blöðin. Imba varð þekkt fyrir að fara um bæinn á hjóli og ljósmyndin af henni við reiðhjólið hefur lifað áfram sem ein af kunnari myndunum af henni.

Myndin sem birtist á Vísindavefnum er fengin úr bókinni Veröld sem ég vil. Saga Kvenréttindafélags Íslands 1907–1992. Vísindavefsgreinin þar sem hún birtist er raunar brot úr BA-ritgerð Óskars Dýrmundar Ólafssonar um sögu reiðhjólsins á Íslandi – ritgerðin er því um hjólreiðar, ekki ævisaga Imbu. Ritgerðina má lesa í heild á vef Fjallahjólaklúbbsins undir heitinu Reiðhjólið á Íslandi í 100 ár.

En hjólið er aðeins eitt brot af miklu áhugaverðari sögu.

Kona sem kaus annað líf

Ingibjörg fæddist árið 1878. Hún giftist aldrei og eignaðist ekki börn, en byggði þess í stað upp sjálfstætt starfs- og einkalíf á tíma þegar ævistarf og staða kvenna voru enn að miklu leyti bundin hjónabandi og heimilishaldi.

Hún kenndi leikfimi við Barnaskólann í Reykjavík og árið 1902 fór hún til Kaupmannahafnar til náms við Statens Lærehöjskole. Þar aflaði hún sér réttinda til að kenna leikfimi og sund og sneri heim árið eftir. Hún hélt síðan áfram kennslu og varð frumkvöðull í sund- og leikfimikennslu í Reykjavík. Kvennasögusafn Íslands segir hana hafa kennt leikfimi og sund allt til dauðadags.

Hún var líka meðal stofnfélaga Kvenréttindafélags Íslands árið 1907 ásamt fjölda kvenna sem vildu breyta stöðu kvenna í íslensku samfélagi. Á vefnum Huldukonur er fjallað um það samfélag sjálfstæðra kvenna sem myndaðist innan kvennahreyfingarinnar á þessum árum og þau nánu tengsl sem þar urðu til.

Sjálfstæð kona með starfsmenntun frá útlöndum, eigin tekjur og reiðhjól var ekki alveg hefðbundin fyrirmynd kvenleika í Reykjavík á þessum tíma.

Og svo eru það bréfin.

„100 kossa fyrir ómakið“

Í einkaskjalasafni Ingibjargar H. Bjarnasonar, sem síðar varð fyrsta konan til að taka sæti á Alþingi, hafa varðveist bréf frá Imbu Brands.

Þau gefa óvenju persónulega innsýn í tilfinningar Imbu til nöfnu sinnar.

Í einu þeirra er Imba að senda Ingibjörgu tvær tennur sem hún hafði beðið um. Hún gerir mikið grín að þessu litla erindi og setur ákveðið verð á greiðann: hún vilji fá „100 kossa fyrir ómakið“ – og gefur jafnvel í skyn að 150 væru enn betri kostur.

En bréfið verður fljótt innilegra.

Imba talar um ást, fórnfýsi og gagnkvæmar tilfinningar og kveður nöfnu sína sem „þín einlæg elskandi vina“. Í öðrum bréfum segist hún telja dagana þar til hún fái aftur að sjá „fögru ásjónu“ hennar og segist henni „dygg til dauðans“.

Nánar er fjallað um bréfin og tengsl kvennanna í Rómantík og tilfinningar á Huldukonum.

Þetta er ekki aðeins túlkun okkar rúmri öld síðar. Vísindavefurinn birtir bréf Imbu til Ingibjargar H. Bjarnasonar frá 1898 í umfjöllun sinni um íslensk ástarbréf. Þar eru varðveitt bréf af þessu tagi meðal annars sett í samhengi við samkynhneigðar ástir þar sem óljóst er hvort tilfinningarnar hafi verið endurgoldnar. Frumrit bréfsins er varðveitt í Kvennasögusafni Íslands.

Það er mikilvægur fyrirvari.

Við eigum bréf Imbu og getum því séð hvað hún skrifaði og hvernig hún tjáði tilfinningar sínar. Við höfum ekki samsvarandi bréf frá Ingibjörgu H. sem sýna okkur með sama hætti hvernig henni var innanbrjósts.

Árið 1904 hafði jafnvel verið rætt um að þær byggju saman þegar Ingibjörg H. kæmi aftur til Íslands. Þegar heimkoman dróst og Imba fékk ekki þau svör sem hún hafði vonast eftir skrifaði hún vonsvikin um að þurfa að koma sér fyrir annars staðar. Bréfin sýna því bæði mikla nánd og þá óvissu sem fylgir því þegar aðeins önnur hlið bréfaskiptanna hefur varðveist.

Elín, Imba og Sigríður

Ingibjörg H. Bjarnason var ekki eina konan sem stóð Imbu Brands nærri.

Imba bjó um árabil með tónlistarkonunni Elínu Matthíasdóttur, bæði erlendis og í Reykjavík. Þær dvöldu meðal annars saman í Kaupmannahöfn og Stokkhólmi og árið 1912 voru þær skráðar til heimilis saman að Vonarstræti 12. Þegar Elín giftist tónskáldinu Jóni Laxdal sama ár hélt Imba áfram að búa með þeim hjónum. Hún bjó með Elínu þar til Elín lést í spænsku veikinni árið 1918.

Síðar bjó Imba með Sigríði Björnsdóttur, listakonu og bóksala. Bæjarskrá Reykjavíkur sýnir þær til dæmis skráðar saman að Lækjargötu 8 árið 1920.

Elín, Sigríður og Imba voru allar meðal stofnfélaga Kvenréttindafélags Íslands. Þær tilheyrðu því sama tiltölulega litla hópi kvenna sem tók virkan þátt í menningar- og réttindabaráttu á þessum árum.

Bréf Imbu og Elínar til Sigríðar frá árunum 1906–1912 hafa einnig varðveist á Borgarskjalasafni Reykjavíkur. Þar er sagt frá hversdagslífinu: hjólaferðum, leikhúsferðum, fyrirlestrum, ferðalögum, matmálstímum og samveru þeirra. Heimildirnar sýna náið samband kvennanna, þótt þær segi okkur ekki með vissu hvernig þær sjálfar skilgreindu það. Um þetta er meðal annars fjallað ítarlega á Huldukonum.

Til er þó forvitnileg frásögn frá Þórði Sigtryggssyni, sem þekkti samfélag Reykjavíkur á þessum tíma. Í endurminningum sínum sagði hann Sigríði hafa búið árum saman með Imbu og kallaði Elínu „fyrri eiginkonu“ hennar.

Slíkt orðalag er áhugavert, en það verður að taka með fyrirvara. Endurminningarnar voru ritaðar miklu síðar og geyma einnig slúður sem ekki hefur alltaf reynst eiga við rök að styðjast. Það sem hægt er að staðfesta með öðrum heimildum er að Imba bjó lengi með Elínu og síðar Sigríði og að varðveitt bréf sýna að tengsl þeirra voru mjög náin. Um sjálfstætt líf Imbu, Elínar og Sigríðar og heimildirnar um sambönd þeirra má lesa meira í Piparjúnkur og sjálfstætt líf.

Var Imba Brands lesbía?

Það er freistandi að setja nútímalegt orð yfir líf hennar og svara einfaldlega já.

En sagan er margslungin og það þarf að skoða þessi atriði með tilliti til tíðarandans og þess veruleika sem fólk bjó við á þessum tímum.

Við vitum að Imba Brands bar sterkar rómantískar tilfinningar til Ingibjargar H. Bjarnasonar því hún skrifaði þær sjálf niður. Við vitum að hún bjó árum saman með Elínu Matthíasdóttur og síðar Sigríði Björnsdóttur. Við vitum líka að að minnsta kosti einn maður sem skrifaði um konurnar síðar lýsti samböndum þeirra með orðalagi sem gekk miklu lengra en venjuleg vinátta.

Það sem við höfum ekki er yfirlýsing frá Imbu sjálfri þar sem hún skilgreinir kynhneigð sína með hugtökum sem við myndum nota í dag.

Það þarf heldur ekki að koma sérstaklega á óvart. Orðfæri um kynhneigð og sambönd kvenna var annað á hennar tíma og mörkin milli vináttu, rómantíkur og kynferðislegra sambanda voru ekki alltaf dregin á sama hátt og nú. Heimildir um einkalíf kvenna frá þessum tíma eru auk þess oft brotakenndar. Huldukonur benda sérstaklega á að í tilfelli Imbu séu heimildirnar óvenju ríkulegar en samt ekki nægar til að fullyrða nákvæmlega hvernig öllum samböndum hennar var háttað.

Það þýðir hins vegar ekki að þessi hluti sögunnar eigi að hverfa.

Saga LGBT+ fólks verður ansi fátækleg ef aðeins þau fá að vera með sem skildu eftir formlega yfirlýsingu um kynhneigð sína.

Í tilfelli Imbu eigum við meira en orðróm. Við eigum hennar eigin orð.

Kossana, fögru ásjónuna og elskandi kveðjuna skrifaði hún sjálf.

Það er hægt að segja þá sögu án þess að ákveða fyrir hana hvaða orð hún hefði notað um sjálfa sig.

Konan á hjólinu

Kannski er það þess vegna sem gamla ljósmyndin af Imbu við reiðhjólið er svona heillandi.

Þarna situr kona sem fór ekki alveg þá leið sem samfélagið hafði lagt fyrir hana.

Hún aflaði sér menntunar erlendis, vann fyrir sér sem sund- og leikfimikennari, tók þátt í réttindabaráttu kvenna og varð ein af fyrstu konunum sem sáust reglulega ferðast um Reykjavík á reiðhjóli. Hún giftist ekki og stóran hluta fullorðinsára sinna deildi hún heimili og lífi með öðrum konum.

Þegar Imba Brands lést árið 1929 var hún aðeins fimmtug. Kvennasögusafn Íslands gefur æviár hennar 1878–1929 og lýsir henni sem þekktri og nútímalegri konu í Reykjavík.

Nærri hundrað árum síðar eru það ekki aðeins afrek sund- og leikfimikennarans sem gera hana áhugaverða. Bréfin, bæjarskrárnar og aðrar varðveittar heimildir gefa okkur sjaldgæfa innsýn í ástir, nánd og sjálfstætt líf kvenna á Íslandi löngu áður en hægt var að tala opinskátt um sambönd kvenna við aðrar konur með þeim hætti sem við gerum nú.

Og þá fær gamla myndin af Imbu við reiðhjólið dálítið aðra merkingu.

Hún var ekki bara kona sem átti hjól.

Hún var kona sem fór sínar eigin leiðir.

Heimildir og frekari lestur

• Reiðhjólið á Íslandi í 100 ár – BA-ritgerð Óskars Dýrmundar Ólafssonar um sögu reiðhjólsins á Íslandi 1890–1993, birt á vef Fjallahjólaklúbbsins.
• Hvenær var farið að nota reiðhjól á Íslandi? – Vísindavefurinn. Þar er meðal annars fjallað um hjólreiðar kvenna í Reykjavík og birt ljósmynd af Imbu Brands.
• Hvað eru ástarbréf og er fólk hætt að senda þau? – Vísindavefurinn. Þar er birt bréf Imbu Brands til Ingibjargar H. Bjarnasonar frá 1898.
• Rómantík og tilfinningar – Huldukonur. Fjallað um bréf Imbu og náin tengsl hennar við konur.
• Piparjúnkur og sjálfstætt líf – Huldukonur. Um sjálfstætt líf ógiftra kvenna og sögu Imbu, Elínar og Sigríðar.
• Kvennahreyfingin – Huldukonur. Um Kvenréttindafélagið og tengsl Imbu, Elínar og Sigríðar við kvennahreyfinguna.
• Fjársjóðskort Kvennasögusafns Íslands – stutt æviágrip Imbu Brands.
• Myndir af Vísindavefnum.