Það varð hljótt í salnum þegar Kristine Meek hóf að lesa úr bók sinni um hryðjuverkaárásina í Ósló. Í textanum færðist frásögnin á milli fólks sem var statt á og við London Pub aðfaranótt 25. júní 2022. Eitt augnablik var þetta venjulegt föstudagskvöld í upphafi Pride-helgar. Á því næsta lá fólk sært og deyjandi á götunni og inni á dansgólfinu.

Við hlið Meek sátu þrjú þeirra sem voru þarna þessa nótt: Karin Synnøve Terjesen, Henning Meling og Espen Evjenth. Þau upplifðu árásina hvert frá sínu sjónarhorni. Karin var fyrir utan Per på Hjørnet þar sem skotárásin hófst. Henning sat á útisvæði London Pub. Espen var inni á dansgólfinu þegar kúlan fór í gegnum gluggann og hæfði hann í höfuðið.

Frásagnir þeirra voru ólíkar, en saman drógu þær upp mynd af nokkrum mínútum sem breyttu lífi fjölda fólks.

Árás kvöldið fyrir Pride

Árásin var gerð aðeins nokkrum klukkustundum áður en Pride-gangan átti að fara um miðborg Óslóar. Zaniar Matapour hóf skothríð fyrir utan Per på Hjørnet og hélt síðan áfram að skjóta að London Pub og inn um glugga staðarins. Tveir menn voru myrtir og fjölmörg særðust.

London Pub var ekki valinn af handahófi. Þetta er einn þekktasti samkomustaður homma, lesbía og annars hinsegin fólks í Ósló. Fólk var komið þangað til að hitta vini, dansa og fagna Pride. Daginn eftir ætluðu tugþúsundir að ganga saman um götur borgarinnar.

Árásarmaðurinn var síðar sakfelldur fyrir morð, morðtilraunir og gróf hryðjuverk. Dómurinn komst að þeirri niðurstöðu að árásinni hefði verið beint gegn hinsegin fólki. (Sykepleien)

En á ráðstefnu Hinsegin daga var árásarmaðurinn ekki í aðalhlutverki. Þar var sagt frá fólkinu sem hann beindi vopnum sínum að.

Fyrst hélt Henning að þetta væru flugeldar

Henning Meling sat við borð fyrir utan London Pub með vinum sínum. Stemningin hafði verið góð. Miðborgin var skreytt regnbogafánum og langþráð Pride-helgi var að hefjast.

Svo heyrðist mikill hvellur.

Fyrsta hugsun Hennings var að einhver hefði kveikt í flugeldum. En maður féll til jarðar rétt hjá honum. Henning er hjúkrunarfræðingur og sá strax að maðurinn hafði ekki einfaldlega dottið. Hann hafði fallið beint niður án þess að bera hendurnar fyrir sig.

Fleiri hvellir fylgdu. Þá áttaði hann sig á því að þetta voru skot.

Fólk hljóp í allar áttir. Sum reyndu að komast inn á London Pub, önnur földu sig undir borðum eða hlupu niður götuna. Henning sneri baki í skothríðina og hljóp. Hann hugsaði aðeins um að komast fyrir næsta horn áður en kúla næði honum.

Hann sagði frá því hvernig skotin heyrðust fyrir aftan hann meðan hann hljóp og hvernig hann beið eftir að finna fyrir kúlu í hnakkann.

Þegar hann var kominn fyrir horn mætti hann fólki sem var á leið að London Pub og vissi ekki hvað hafði gerst. Hann varð að segja því að snúa við. Enginn færi á London núna.

Einn vina hans hafði ekki komist undan með honum. Hann varð fyrir skoti.

Þótt Henning hefði sloppið undan kúlnahríðinni fór hann ekki ósnortinn frá þessari nótt. Hann ræddi meðal annars sektarkenndina sem fylgdi því að hafa hlaupið. Sem hjúkrunarfræðingur var hann vanur að hjálpa öðrum í neyð, en þarna hafði líkaminn aðeins brugðist við með því að reyna að bjarga eigin lífi.

Hann vissi þó jafnframt að hefði hann ekki hlaupið hefði hann líklega sjálfur orðið fyrir skoti.

Stóð augliti til auglitis við árásarmanninn

Karin Synnøve Terjesen var fyrir utan Per på Hjørnet þegar árásarmaðurinn kom þangað með vopnið. Hún var því stödd þar sem skothríðin hófst og mætti manninum sem var kominn til að drepa.

Frásögn hennar sýndi hversu skyndilega allt gerðist. Það var enginn aðdragandi sem gaf fólki tíma til að skilja hvað væri í vændum. Gestir stóðu úti, töluðu saman og nutu kvöldsins. Síðan var maður allt í einu byrjaður að skjóta á þá.

Karin sagði frá þessum augnablikum án þess að gera sjálfa sig að hetju. Hún lýsti fyrst og fremst ringulreiðinni, óttanum og því hversu stutt var á milli hins hversdagslega og hins óhugsandi.

Í upplestri Kristine Meek úr bókinni varð þessi skyndilega breyting sérlega áþreifanleg. Textinn fylgdi fólkinu á vettvangi og sýndi hvað hvert þeirra sá, heyrði og skildi – eða náði ekki að skilja – meðan skotárásin stóð yfir.

Enginn þeirra hafði yfirsýn. Þau sáu aðeins brot af því sem var að gerast í kringum þau. Það var fyrst síðar sem sögurnar fóru að tengjast og þau áttuðu sig á því hversu nærri hvert öðru þau höfðu verið.

Náði ekki einu sinni fyrsta danssporinu

Frásögn Espens Evjenth var ein sú áhrifamesta á ráðstefnunni.

Hann var á London Pub með sambýlismanni sínum og var í þann mund að fara heim þegar eitt af uppáhaldslögum hans, Heads Will Roll með Yeah Yeah Yeahs, byrjaði að hljóma. Sambýlismaðurinn gaf honum merki um að þeir ættu að dansa við lagið.

Espen gekk út á dansgólfið.

Hann náði ekki að taka eitt einasta dansspor.

Skyndilega kom högg í ennið, svo þungt að honum fannst eins og steðja hefði verið slegið í höfuðið á honum. Hann vissi ekki að árásarmaðurinn stóð úti á götu og skaut inn um gluggana. Hann vissi ekki að hann hafði verið skotinn.

Espen féll, en missti ekki meðvitund. Fólk kom að honum og reyndi að halda honum vakandi. Ein manneskja spurði hann aftur og aftur spurninga: Hvað heitir þú? Hvenær fæddistu? Hvað borðaðir þú í kvöldmat?

Honum fannst spurningarnar pirrandi og skildi ekki hvers vegna hann ætti að svara þeim. Það var ekki fyrr en hann kom auga á manninn sinn, sem sagði honum að hann hefði verið skotinn, að hann skildi hvað hafði gerst og að hann ætti að svara þessum spurningum.

Kúlan hafði farið inn um ennið og stöðvast við hörðu himnuna utan um heilann. Hann lifði af gegn öllum líkum.

Þegar Espen sagði frá þessu á ráðstefnunni var engin þörf á stórum orðum. Smáatriðin dugðu: uppáhaldslagið, merkið um að koma að dansa, danssporið sem aldrei var tekið og undarlegu spurningarnar frá fólkinu sem var að reyna að halda honum á lífi.

Bókin raðar saman brotunum

Kristine Meek kom fyrst að málinu þegar hún var kölluð til að aðstoða Oslo Pride við upplýsingagjöf og samskipti eftir árásina. Síðar vann hún með stuðningshópnum 25. júní og kynntist þar fólkinu á bak við fréttirnar – þeim sem höfðu lifað árásina af og báru afleiðingar hennar enn með sér. Úr þeim kynnum varð bókin til.

Í Er det trygt å gå hjem nå? fylgir hún nokkrum einstaklingum fyrir árásina, meðan á henni stóð og á árunum eftir hana. Hún byggir frásögnina á ítarlegum viðtölum, dómsgögnum og annarri rannsóknarvinnu.

Upplesturinn á ráðstefnunni sýndi vel styrk bókarinnar. Hún fjallar um hryðjuverk, en lætur árásarmanninn ekki taka allt plássið. Hún heldur sig hjá fólkinu sem var í skotlínunni.

Þegar frásagnirnar eru lesnar saman verður atburðarásin skýrari. Á meðan Henning hljóp undan skotunum fyrir utan lá Espen særður inni á dansgólfinu. Karin hafði verið þar sem árásarmaðurinn hóf skothríðina. Fólk sem þekktist ekki fyrir árásina varð síðar tengt saman af atburðum þessara örfáu mínútna.

Bókin fjallar líka um það sem gerðist áður og síðar: upplýsingarnar sem norska öryggislögreglan hafði fengið, rannsóknina, réttarhöldin og erfið samskipti margra eftirlifenda við yfirvöld og hjálparkerfið. Meek skrifar þó fyrst og fremst um þau sem urðu fyrir árásinni og hvernig líf þeirra breyttist. (Norli)

Hver telst hafa orðið fyrir árásinni?

Í samtalinu kom fram að það tók tíma fyrir mörg að átta sig á því að þau hefðu sjálf orðið fyrir hryðjuverkaárás.

Sum höfðu verið skotin eða hlutu aðra sýnilega áverka. Önnur höfðu hlaupið undan kúlum, séð fólk falla eða falið sig meðan þau vissu ekki hvort árásarmaðurinn væri enn á ferðinni. Enn önnur leituðu að vinum sínum eða reyndu að komast að því hvort ástvinir þeirra væru á lífi.

Fólk bar reynsluna með sér með ólíkum hætti. Sum áttu erfitt með að leita sér hjálpar vegna þess að þau töldu að önnur hefðu upplifað eitthvað verra. Þau höfðu ekki verið skotin. Þau voru ekki á sjúkrahúsi. Þau höfðu komist heim.

En líkaminn hafði engu að síður skilið að þau hefðu verið í lífshættu.

Þarna varð stuðningshópurinn 25. júní mikilvægur. Hann var stofnaður af eftirlifendum, aðstandendum þeirra sem létust og öðrum sem árásin hafði áhrif á. Hópurinn skapaði vettvang þar sem fólk þurfti ekki að útskýra eða réttlæta hvers vegna þessi nótt sat enn í því.

„Er óhætt að ganga heim núna?“

Titill bókarinnar er sóttur í spurningu sem eitt þeirra sem höfðu verið á vettvangi spurði lögreglumann um morguninn:

Er óhætt að ganga heim núna?

Skothríðinni var lokið og árásarmaðurinn hafði verið handtekinn. Samt var ekki sjálfgefið að hinsegin manneskja, klædd fyrir Pride og sýnileg sem slík, teldi sig örugga á götum borgarinnar.

Spurningin varð því stærri en svo að hún snerist aðeins um leiðina heim þennan eina morgun. Var óhætt að fara aftur á London Pub? Var óhætt að mæta í Pride-göngu? Var óhætt að halda í hönd maka síns úti á götu? Var hægt að treysta því að yfirvöld vernduðu samfélag sem hafði verið valið sem skotmark?

Þetta eru spurningar sem bókin svarar ekki með einföldum hætti. Frásagnirnar sýna fremur hvað þarf til að endurheimta öryggi og traust eftir að það hefur verið tekið frá manni.

Átti að aflýsa Pride-göngunni?

Undir lok samtalsins kom góð spurning úr salnum um ákvörðunina að aflýsa Pride-göngunni sem átti að fara fram síðar sama dag.

Lögreglan hafði ráðlagt skipuleggjendum að aflýsa vegna óvissu um hvort frekari hætta væri fyrir hendi. Það var skiljanleg ákvörðun út frá öryggissjónarmiðum og enginn gat vitað með vissu hvað myndi gerast næst.

En upplifun fólksins var ekki jafn einföld.

Sum þeirra sem árásin beindist gegn upplifðu aflýsinguna sem annað áfall. Fyrst hafði verið skotið á hinsegin fólk á einum mikilvægasta samkomustað þess. Nokkrum klukkustundum síðar var Pride-göngunni aflýst.

Þau höfðu þörf fyrir að hitta hvert annað, syrgja saman og sýna að þau ætluðu ekki að láta reka sig inn af götunum. Fólk safnaðist því saman þrátt fyrir aflýsinguna og óformleg ganga varð til í miðborginni.

Í umræðunni kom ekki fram einfalt svar um hvort ákvörðunin hefði verið rétt eða röng. Hún sýndi hins vegar togstreituna sem myndast þegar reynt er að verja samfélag með því að biðja það að vera ósýnilegt á sama tíma og ráðist hefur verið á það fyrir að vera sýnilegt.

Sögurnar sem sitja eftir

Árásin stóð aðeins yfir í stuttan tíma. Fyrir þau sem voru á staðnum lauk henni ekki þegar síðasta skotinu var hleypt af.

Hún hélt áfram í óvæntum hljóðum, minningabrotum, sektarkennd og spurningunni um hvað hefði gerst ef fólk hefði setið við annað borð, farið heim nokkrum mínútum fyrr eða ekki ákveðið að taka einn síðasta dans.

Frásagnir Karin, Hennings og Espens voru hver með sínum hætti átakanlegar. Ekkert þeirra sagði alla söguna, en saman færðu sögur þeirra áheyrendurna inn í þessa nótt og gáfu innsýn í það hvað býr að baki þegar talað er um „hryðjuverkaárásina 25. júní“.

Þegar samtalinu lauk var það ekki árásarmaðurinn sem sat helst eftir í huganum.

Það var maðurinn sem sá sessunaut sinn falla og hljóp með skotin á eftir sér. Konan sem stóð skyndilega frammi fyrir vopnuðum manni á venjulegu föstudagskvöldi. Og Espen, sem heyrði uppáhaldslagið sitt, gekk út á dansgólfið og náði ekki að taka fyrsta skrefið.