Chemsex var til umræðu á Regnbogaráðstefnu Hinsegin daga undir yfirskriftinni Í leit að nánd eða felustað? Í pallborðinu sátu Asa Radix, læknir á Landspítala, og Svala Ragnheiðar-Jóhannesardóttir, formaður Matthildar – samtaka um skaðaminnkun.
Það sem stóð upp úr samtalinu var að chemsex verður ekki skilið með því að einblína eingöngu á vímuefnin. Það þarf líka að tala um kynlíf, nánd, einmanaleika, skömm, hömlur og þá þörf sem fólk getur haft fyrir að tilheyra eða komast um stund undan erfiðum tilfinningum.
Jafnframt þarf að vera hægt að ræða áhættuna af hreinskilni. Fólk á að geta leitað sér upplýsinga eða aðstoðar án þess að vera dæmt, og án þess að þurfa fyrst að lýsa því yfir að það ætli að hætta allri vímuefnanotkun.
Ekki ein reynsla og ekki ein ástæða
Chemsex er yfirleitt notað um markvissa notkun ákveðinna vímuefna í tengslum við kynlíf, einkum meðal karla sem stunda kynlíf með körlum. Meðal efna sem oft koma við sögu eru kristalmetamfetamín, mephedrón, GHB eða GBL og stundum kókaín.
Efnin geta dregið úr hömlum, aukið kynhvöt og gert fólki kleift að stunda kynlíf lengur. Samkvæmi geta staðið yfir í marga klukkutíma eða daga og þá getur svefn, næring og almenn sjálfsumönnun setið á hakanum.
Lesa nánar um chemsex í Tímariti Hinsegin daga.
En ekki öll sem hafa reynslu af chemsex eru í fíknivanda. Fyrir sum er þetta tímabundinn eða afmarkaður hluti kynlífsins og upplifunin getur tengst nautn, frelsi eða nánd. Hjá öðrum getur notkunin smám saman orðið ráðandi, farið að hafa áhrif á vinnu, sambönd, andlega líðan eða getu til að njóta kynlífs án efna.
Í pallborðinu var lögð áhersla á að spyrja ekki aðeins hvað fólk notar, heldur einnig hvers vegna. Er einstaklingurinn að leita að nánd og tengslum? Hjálpa efnin honum að yfirstíga skömm eða óöryggi? Er notkunin leið til að deyfa erfiðar tilfinningar eða reynslu? Og er viðkomandi enn að fá það út úr þessu sem hann leitaði eftir í upphafi?
Slíkar spurningar opna samtal. Fordómar loka því.
Heilbrigðisstarfsfólk þarf að spyrja réttu spurninganna
Asa Radix ræddi hlutverk heilbrigðiskerfisins og mikilvægi þess að fólk geti talað um bæði kynlíf og vímuefnanotkun á sama stað.
Það dugir ekki alltaf að spyrja almennt hvort viðkomandi noti vímuefni. Fólk getur ekki talið einstaka notkun í tengslum við kynlíf vera „vímuefnavanda“ og nefnir hana því ekki nema spurt sé sérstaklega og án fordóma.
Heilbrigðisstarfsfólk þarf að geta spurt hvort efni séu notuð fyrir eða meðan á kynlífi stendur, hvaða efni það séu, hvernig þau séu tekin og hvort eitthvað við notkunina valdi viðkomandi áhyggjum. Markmiðið á ekki að vera að ná fram ákveðnu „réttu“ svari heldur að finna út hvað einstaklingurinn sjálfur þarf.
Fyrir einn getur markmiðið verið að hætta. Annar vill draga úr notkuninni, sleppa ákveðnum efnum eða forðast hættulegar blöndur. Sá þriðji vill fyrst og fremst fá skimun fyrir kynsjúkdómum, byrja á PrEP eða geta sagt frá reynslu sinni án þess að vera dæmdur.
Asa hefur bent á að þjónusta vegna chemsex þurfi að tengja betur saman HIV-forvarnir, kynsjúkdómaskimanir, geðheilbrigðisþjónustu og stuðning vegna vímuefnanotkunar. Chemsex sé heilbrigðismál en ekki siðferðisbrestur.
Forvarnir og þjónusta á Landspítala
Notkun vímuefna í tengslum við kynlíf getur aukið hættu á HIV og öðrum kynsjúkdómum. Langar vökur, minni hömlur og áhrif efnanna geta einnig gert erfiðara að gæta að mörkum, samþykki og eigin öryggi.
Á Landspítala er hægt að fá skimun, ráðgjöf og meðferð vegna kynsjúkdóma. PrEP, fyrirbyggjandi lyfjameðferð gegn HIV, er í boði fyrir fólk sem er í aukinni smithættu. Fyrsta viðtal vegna PrEP fer fram hjá hjúkrunarfræðingi á göngudeild smitsjúkdóma í Fossvogi, þar sem gert er áhættumat og veitt fræðsla.
Upplýsingar Landspítala um kynsjúkdómarannsóknir og þjónustu.
Einnig getur komið til greina að ræða við heilbrigðisstarfsfólk um Doxy-PEP, sýklalyfjameðferð sem tekin er eftir kynlíf og getur dregið úr líkum á ákveðnum bakteríusýkingum. Slík meðferð þarf að vera ákveðin í samráði við lækni. Þá skipta reglulegar skimanir og bólusetningar, meðal annars gegn lifrarbólgu B, HPV og mpox, miklu máli.
Tímapantanir hjá göngudeild smitsjúkdóma eru í síma 543 6040. Kynsjúkdómadeild Landspítala er með síma 543 6050, auk tímabókana og samskipta í Landspítalaappinu.
Nánari upplýsingar um göngudeild smitsjúkdóma á Landspítala.
Matthildur mætir fólki þar sem það er
Svala Jóhannesdóttir fjallaði um starf Matthildar og þá hugmyndafræði sem liggur að baki skaðaminnkun: að aðstoð eigi ekki að vera háð því að fólk hætti allri notkun.
Fyrsta skrefið getur einfaldlega verið að fá réttar upplýsingar, vita hvað er í efninu, fá hreinan búnað eða ræða reynslu sína við manneskju sem hlustar án þess að dæma. Skaðaminnkun getur líka falist í því að draga úr notkun, forðast ákveðnar blöndur, taka hlé, sofa og nærast, nota ekki eitt eða deila ekki búnaði og gera áætlun með vinum um hvernig bregðast eigi við ef einhver missir meðvitund eða verður veikur.
Matthildarsamtökin leggja sérstaka áherslu á þjónustu á fyrri stigum vímuefnavanda. Þannig er hægt að ná til fólks áður en vandinn verður svo mikill að það missir heilsu, vinnu, húsnæði eða tengsl við aðra. Öll þjónusta samtakanna er ókeypis.
Heimasíða Matthildar – samtaka um skaðaminnkun.
Matthildarteymið í skemmtanalífinu
Matthildarteymið veitir lágþröskulda skaðaminnkun og sálrænan stuðning á tónlistarhátíðum og öðrum viðburðum. Teymið er bæði með fast rými á hátíðarsvæðum og fer um svæðið til að ná til fólks.
Þar er hægt að fá fræðslu um öruggari notkun, skaðaminnkandi búnað, einföld vímuefnapróf, smokka og Naloxone-nefúða. Teymið veitir einnig skyndihjálp, yfirsetu þegar einhver hefur tekið of mikið eða líður illa, sálrænan stuðning og aðstoð við að komast í viðeigandi heilbrigðis- eða félagsþjónustu.
Þjónustan er ekki aðeins ætluð fólki sem skilgreinir sig í alvarlegum vímuefnavanda. Hún er einmitt hugsuð sem staður þar sem hægt er að grípa fyrr inn í, áður en ástandið versnar.
Nánari upplýsingar um Matthildarteymið.
Nú er hægt að láta efnagreina vímuefni
Eitt mikilvægasta nýja úrræðið hjá Matthildi er kostnaðarlaus efnagreining vímuefna.
Ólögleg efni eru ekki framleidd undir eftirliti og kaupandinn getur ekki treyst því að innihaldið sé það sem honum var sagt. Sama efni getur verið mun sterkara en búist var við eða innihaldið önnur virk efni. Þetta getur aukið líkur á eitrun, ofskömmtun og öðrum alvarlegum fylgikvillum.
Efnagreining gerir notandanum kleift að taka upplýstari ákvörðun. Hún gerir efnið ekki hættulaust, en dregur úr þeirri óvissu að vita ekkert um innihaldið.
Ferlið er einfalt:
- Hringt er í Matthildi í síma 790 4455.
- Skilað er örlitlu sýni, um hálfu til einu hrísgrjóni að stærð, á skrifstofu samtakanna. Einnig getur starfsfólk sótt sýnið.
- Matthildur hefur samband með niðurstöður, yfirleitt eftir tvo til þrjá daga.
Þjónustan er ókeypis og lögð er áhersla á nafnleynd og trúnað.
Efnagreiningin þjónar ekki aðeins einstaklingnum sem kemur með sýnið. Niðurstöðurnar geta einnig gert skaðaminnkunarstarfi kleift að vara við sérstaklega hættulegum eða óvæntum efnum sem eru komin í umferð.
Fleiri úrræði Matthildar
Matthildur rekur einnig þjónustuna Reyk, fyrir fólk sem reykir ópíóíða eða örvandi vímuefni. Þar er meðal annars boðið upp á hreinan búnað, fentanyl- og nitazene-skimunarpróf, Naloxone, ráðgjöf um öruggari notkun, sálrænan stuðning og aðstoð við að komast í ópíóíðalyfjameðferð, afeitrun eða félags- og heilbrigðisþjónustu.
Reykur þjónar fólki á öllu landinu. Á höfuðborgarsvæðinu getur teymið hitt fólk þar sem það er, en búnaður og ráðgjöf eru send til fólks á landsbyggðinni. Trúnaður og nafnleynd ríkja í þjónustunni.
Hægt er að hafa samband við Matthildi í síma 790 4455. Skrifstofa samtakanna er í Guðrúnartúni 1, 4. hæð, 105 Reykjavík. Einnig er hægt að senda Svölu tölvupóst á
Hægt að styrkja starfið
Matthildarsamtökin eru að stórum hluta rekin með sjálfboðastarfi og styrkjum. Samkvæmt upplýsingum samtakanna er starfsemin háð stuðningi einstaklinga og fyrirtækja.
Hægt er að gerast reglulegur styrktaraðili eða leggja beint inn á reikning samtakanna:
Reikningur: 0537-26-008793
Kennitala: 650422-1120
Samtökin eru skráð í almannaheillaskrá og framlög geta því veitt skattaafslátt.
Nánari upplýsingar um starf Matthildar og hvernig hægt er að styðja það.
Aðstoðin þarf að byrja á virðingu
Chemsex getur falið í sér raunverulega áhættu, en fordómar draga ekki úr henni. Þeir gera fólk líklegra til að fela notkunina, fresta skimun og forðast heilbrigðisþjónustu þar til vandinn er orðinn mun alvarlegri.
Það þarf að vera hægt að segja lækni, hjúkrunarfræðingi eða skaðaminnkunarstarfsmanni hvað hefur gerst án þess að samtalið breytist í yfirheyrslu eða siðferðisdóm.
Sum vilja hætta. Önnur vilja draga úr notkun eða gera hana öruggari. Enn önnur vita ekki hvað þau vilja en þurfa stað þar sem hægt er að byrja að tala.
Góð þjónusta byrjar á því að mæta fólki þar sem það er. Ekki þar sem öðrum finnst að það ætti að vera.
